PHỤC HỒI CHỨC NĂNG 2

BÀI 6 : CÁC PHƯƠNG THỨC PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
1. HOẠT ĐỘNG TRỊ LIỆU
  1. 1. Định nghĩa
    1. Điều trị hoặc HD trợ giúp BN
    2. Các vận động CN thông qua hđ nghề nghiệp
    3. CS SK, làm việc , giải trí , tái hòa nhập
    4. Cầu nối giữa y học và XH học
  2. 2. Mục đích
    1. Làm việc độc lập/ nhóm
    2. Hòa nhập CĐ
    3. Cải thiện HĐ sống hằng ngày
    4. Cải thiện chức năng chi trên, CLCS
    5. Cải thiện SK thông qua công việc
    6. Cải thiện MT sống
  3. 3. Các lĩnh vực HĐ trị liệu
    1. (theo ADLs) HĐ sống hằng ngày
      1. của cá nhân
      2. Tắm rữa, thay quần áo , VS cá nhân, ăn uống, tự sử dụng thuốc
      3. trong nhà
      4. nấu ăn , quét dọn nhà cửa, giặt ủi, làm vườn
      5. trong CĐ
      6. Lái xe, mua sắm, quản lý tiền bạc đi du lịch, hòa nhập xã hội
    2. Theo hiệp hội HĐTL Hoa Kì
      1. HĐ sống hàng ngày
      2. Chta cần làm trong CS mỗi ngày
      3. Tắm rữa, VS cá nhân, ăn, mặc , đi lại , CS các dụng cụ cá nhân, hđ gđ
      4. HĐ công cụ hàng ngày
      5. CS người khác , chăm sóc thú , nuôi dưỡng trẻ , quản lí thông tin liê clacj , kasi xe , quản lý tài chính, lập GĐ , hđ tôn giáo , quản lí thuốc , mua sắm
      6. HĐ khác
      7. Nghỉ ngơi , giấc ngủ , cv , học tập, vui chơi , giải trí , hđxh
2. NGÔN NGỮ TRỊ LIỆU
  1. ĐN
    1. Nghiên cứu, giải quyết các vấn đề
    2. Bệnh lí , gây khó giao tiếp, nuốt
  2. Phân loại
    1. NN có lời
      1. Lời nói , chữ viết
    2. NN không lời
      1. NN cơ thể
      2. dấu, hình vẽ
    3. Dạng khó khăn giao tiếp
      1. Nói lắp
      2. Khó khăn về diễn đạt + 1 số HĐ nháy mắt, nhăn mặt, giật cơ vùng đầu hoặc thân mình, lắc tay hoặc chi
      3. Do thói quen -> có thể chỉnh ở trẻ nhỏ
      4. Điều trị
      5. Điều trị tâm lý : giảm bớt căng thẳng, lo lắng
      6. Tập thở : thở chậm, nhịp nhàng
      7. Kỹ năng nói : nói chậm, câu ngắn
      8. Mất ngôn ngữ
      9. Gồm
      10. RL khả năng lưu loát ( thất ngôn Wernicke, RL CN dẫn truyền , mất khả năng định danh , RL CN xuyên vỏ )
      11. Không lưu loát ( mất NN broca , CN NN VĐ xuyên vỏ )
      12. RL CN NN toàn bộ
      13. Ng . nhân : do tổn thương não
      14. -O- mất NN
      15. Giúp BN giảm, hạn chế tối thiểu các vđ giao tiếp
      16. Phối hợp chuyên ngành khác : BS khoa TK , BS tâm thần , BS tâm lý , KT viên VL trị liệu
      17. Bệnh lí NN
      18. Bệnh lý ngôn ngữ
      19. BN Parkinson , xơ cột bên teo cơ , tổn thương neuron vđ hoặc di chứng sau CT sọ não , khối u hoặc NT vão hoặc đột quỵ não
      20. Ng.nhân BL NN
      21. Ngnhaan TK : tổn thương TƯ hoặc NB
      22. RL nuốt : tổn thương CQ đường tiêu hóa
  3. Kỹ thuật trị liệu cơ bản
    1. Nguyên tắc 3 T
      1. T1 : theo y thích của trẻ
      2. T2 : thích ứng với trẻ
      3. T3: Thêm từ mới, thông tin mới khi giao tiếp
3. GIÁO DỤC ĐẶC BIỆT
  1. Giáo dục chuyên biệt
    1. PHCN làm trung tâm ( Hs bị tách biệt GĐ và XH )
  2. GD hội nhập
    1. Vẫn bị phân biệt đối xử
    2. Các em học cùng HS bình thường và có PP đặc biệt dành riêng
  3. GD hòa nhập
    1. Công bằng , đáp ứng nhu cầu từng trẻ
    2. Lấy trẻ khuyết tật và trẻ bình thường là trung tâm của GD
4. VẬT LÍ TRỊ LIỆU
  1. Dụng cụ trợ giúp di chuyển
    1. 4 DC trợ giúp
      1. Thanh song song
      2. Thanh ss
      3. Trợ giúp BN di chuyển GĐ đầu
      4. Chiều cao tay nắm sao cho khuỷu gấp : 15-25o ( 25-30o)
      5. Thang ss
      6. mới tập đứng, đi (liệt 1/2 người, liệt 2 chi dưới, bại não, bại liệt, người mang chân giả )
      7. Thanh ss
      8. Đi đu đưa
      9. Đi 2-3-4 điểm, đi lết
      10. Khung tập đi
      11. Khung
      12. Giúp di chuyển GĐ đầu
      13. Chiều cao tay nắm : ngang với mỏm trụ khi khuỷu gập 23-30o
      14. Khung
      15. Không thể đi nạng, gậy
      16. quá già , mất điều hợp, đau ở nhiều khớp
      17. Khung
      18. Đi đu tới, đi 3 điểm
      19. Nạng
      20. Cách đo nạng nách
      21. Tư thế đứng
      22. Chiều dài nạng 1->2
      23. Điểm 1 : cách hõm nách 5 cm
      24. Điểm 2: giao điểm đầu ngón chân cái -> ngón út kéo lên . Kéo ngang 5cm , hạ vg g 15cm
      25. Chiều cao tay nắm
      26. khuỷu gập 30o, cổ tay duỗi , ngón tay nắm
      27. Mặt lòng khớp đốt bàn ngón út -> điểm 2
      28. Nằm
      29. Chiều dài nạng
      30. Hỏm nách 5 cm -> điểm cách ngoài x gót 15cm
      31. Chieefu cao tay nắm : tương tự
      32. Cách đo nạng khuỷu
      33. Tư thế đứng
      34. Chiều cao tay nắm : tương tự
      35. C cao tay nắm đến máng cẳng tay : mặt lòng bàn ngón út -> dưới mỏm khuỷu 2.5 cm
      36. Nạng
      37. Điều hợp , thăng bằng kém, chân giả trên gối ( đi 4 điểm )
      38. Liệt hạ chị có mang 2 nẹp dài ( đi lết)
      39. Sau CT, chống chịu sức 1 phần ( đi 3 điểm )
      40. CCĐ : chịu sức , chưa có chân giả
      41. Cách đi nạng
      42. 4 điểm
      43. Nạng trái -> chân phải -> nạng phải -> chân trái
      44. 3 điểm
      45. Chịu sức nặng 1 phần ->nhón 1 phần chân lành-> 2 nạng bước -> chân trái -> chuyển sức nặng lên nạng 1 phần chân phải
      46. 2 điểm
      47. Nạng trái, chân phài cùng lúc -> nạng phải chân trái cung lúc
      48. DĐi lết
      49. 2 nạng ra trước -> lết 2 chân ngang mức 2 nạng
      50. Đi đu tới - đu qua
      51. Gậy
      52. Nạng
      53. Người già , liệt 1/2 người, THK gối 1 bên
  2. Dụng cụ chỉnh hình
    1. máng nẹp
      1. Mục đích :
      2. Nâng đỡ , trợ giúp , điều chỉnh thích nghi, ngăn ngừa
      3. CĐ : Bệnh RL TK cơ- xương
    2. Nẹp chi dưới
      1. Nẹp bàn chân
      2. Suy yếu cơ bàn chân, chịu tải quá mức bàn chân, biến dạng bàn chân
      3. Nẹp cổ bàn chân ( AFO )
      4. Co rút gân gót, nâng bàn chân rủ , bàn chan vẹo trong, vẹo ngoài, bàn chân khoèo
      5. Nẹp đùi ( KAFO)
      6. OỔn định khớp gối
      7. Nẹp dài tơi háng và thắt lưng ( HKAFO)
      8. Gập, duỗi , xoay trong , xoay ngoài khớp háng
      9. Nẹp gối khung chịu tải PTB
      10. Giảm tải lên 2 xương cẳng chân yếu hoặc 1 bệnh lí về xương
      11. Nẹp chịu sức nặng lên ụ ngồi
      12. Nẹp tới háng + socket chịu ụ ngồi -> tăng cường năng đỡ, giúp xương phát triển
    3. Áo chỉnh hình
      1. Áo nẹp Milwaukee
      2. Vẹo CS ngực cao
      3. TD nắn chỉnh chủ động thụ động
      4. Áo nẹp Cheneau
      5. CĐ vẹo CS từ ngực 8 trở xuống
      6. Nắng chỉnh chủ động và thụ động
      7. Áo nẹp Boston
      8. CĐ : vẹo CS ở vung thắt lưng, góc chậu TL thay đổi
  3. Dụng cụ thay thế
    1. Chân giả
      1. Mục đích
      2. Chịu trọng lượng cơ thể
      3. CB vững chắc
      4. Tạo dáng đi bình thường
      5. Các loại
      6. Chân gỉa dưới gối
      7. Cắt cục ngang x chày
      8. Ổ mỏm , ống nối , bàn chân
      9. Chân giả tháo khớp gối
      10. Tháo khớp gối
      11. + khớp gối
      12. Chân giả trên gối
      13. Cắt cục ngang đùi
      14. y chang
      15. Chân giả tháo khớp háng
      16. Tháo khớp háng, chi trên MC bé , cắt cục đai chậu
      17. +Bao hông, khớp háng
      18. Ổ mỏm cụt
      19. Kiểu PTB : +- ổ mỏm cụt mềm bên trong
      20. Kiểu PTS : socket ôm LC xg đùi, toàn bộ x bánh chè ôm trong socket để chịu lực và hạn chế duỗi gân cơ tứ đầu đùi
      21. KBM : mỏm cụt tx toàn phần , để lộ hoàn toàn x bánh chè
      22. PTK : socket ôm trê LC đùi , có lớp lót mềm
      23. Chân giả bán phần : chân Syme, chân Pirogoff, chân Choparrt, chân Lisfrans , chân cắt cụt phần ngón
    2. Tay giả
      1. Theo mức cắt cục
      2. Thay giả thẩm mỹ: theo hình dáng tay mất
      3. Tay gải chức năng
      4. Nắm , mở bàn tay hay gấp duỗi khuỷu , quay cổ tay
BÀI 8 : PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CHO BỆNH NHÂN BẠI NÃO
1. 1. Đại cương
  1. Bại não
    1. RL vĩnh viễn của vận động và tư thế -> hạn chế vận động
      1. + RL cảm giác , nhận thức , giao tiếp , hành vi , động kinh , VĐ xương khớp thứ phát
      2. Tỷ lệ bại não 0.2 % / trẻ sinh ra sống
    2. Do tổn thương não không tiến triển ở GĐ bào thai hoặc GĐ phát triển
2. 2. Nguyên nhân
  1. 1. Nguyên nhân
    1. Từ mẹ
      1. Mẹ quá trẻ hoặc lớn tuổi
      2. Mang thai nhiều lần hoặc hiếm muộn
      3. TG giữa 2 lần mang thai quá ngắn hoặc quá dài
    2. NN trước sinh
      1. Thụ tinh = ống nghiệm , bại não cao vì khả năng đa thai và sinh non
      2. Thai chậm phát triển trong tử cung
      3. Nhiễm trùng thai kì
      4. TORCH
    3. NN trong sinh
      1. Sinh non
      2. NN hàng đầu ( 35% )
      3. Hậu quả : kém PT não bộ , thiếu oxy não do phổi chưa phát triển-> hoại tử chất trắng quanh não thất và xuất huyết não thất
      4. HC hít nước ối phân su
      5. Hậu quả : SHH , VP -> thiếu oxy
      6. 41% chậm nói hoặc giảm trương lực cơ nhẹ 7% bại não 14% mắc khiếm khuyết khác
      7. Thiếu oxy- thiếu máu cục bộ não chu sinh
      8. Thiếu oxy, thiếu máu đa cơ quan kèm tăng acid lactic mô
      9. Sang chấn sản khoa
      10. SInh khó và kéo dài
      11. Bất đồng nhóm máu và vàng da nhân
    4. NN sau sinh ( <=10%)
      1. ĐN : từ ss -> 5 tuổi
    5. Không rõ NN ( 30%)
  2. 2. Cơ chế
    1. 1. Trẻ non tháng
      1. Dễ xãy ra xuất huyết não thất
      2. Là sự xuất huyết từ TB mầm dưới màng não thất ( subependymal germinal matrix - từ TB não của thai nhi ) vào não thất
      3. MM não thất phát triển vào cuối tam cá nguyệt thứ 3 -> tăng tỷ lệ ở trẻ sinh non
      4. và tổn thương chất trắng quanh não thất
      5. Ng . nhân
      6. Thiếu máu- thiếu oxy
      7. Chất trắng quanh não thất được cấp máu bởi đoạn xa ĐM kế cận
      8. Trẻ non tháng : Q máu thấp , vận mạch kém -> thiếu máu nuôi cho chất trắng quanh não thất -> tổn thương
      9. Nhiễm trùng- viêm
      10. Kích hoạt đại thực bào + phóng thích cytokine -> tổn thương TB oligodendeocyte- TB tạo myelin -> giảm phát triển hcaats trắng / TK TƯ
      11. Thiếu máu và viêm : -> thiếu NL để TB chất trắng bơm glutamate -> giảm THT glutamate -> G ở ngoại bào tăng -> KT dòng Ca đi vào TB -> giải phóng các gốc OXH PƯ -> thúc đẩy stress OXH
    2. 2. Trẻ đủ tháng và trẻ lớn
      1. Tuần hoàn não và sự điều chỉnh Q máu tương tự ngipwif lớn
      2. Tổn thương não ở vùng não giáp ranh
      3. Ở vùng hạch nền có thể gây ra bại não thể loạn động
    3. Hậu quả bại não
      1. Cơ chế : bó vỏ- gai ( sợi vận động ) đều đi qua vùng quanh não thất
3. 3. Chẩn đoán
  1. 1. LS
    1. Hỏi bệnh
      1. TS mang thai , sinh đẻ , tình trạng sau sinh của trẻ -> XĐ YTNC
    2. Khám TK
      1. Tiếp cận Hammersmith ( HINE )
      2. 2 tháng - 2tuooir
      3. Gồm : CN dây TK sọ não , tư thế , vận động , trương lực và PX
      4. Độ nhạt 90%
    3. Lượng giá vận động chuẩn hóa
      1. Thang VĐ chung Prechtl < 4 tháng ( 98%)
      2. Thang Lượng giá phát triển cho trẻ nhỏ ( DAYC ) ( 83%)
  2. 2. CLS
    1. SA xuyên thóp , MRI , ECC
  3. 3. Thể bại não
    1. Theo thể vận động
      1. Thể co cứng
      2. Trương lực cơ tăng , PX gân xương tăng , PX nguyên thủy kéo dài
      3. Giảm vận động chủ động
      4. Mẫu vận động bất thường
      5. Trẻ có RL CG , liệt dây TK sọ não
      6. co cứng thay đổi theo cảm xúc , hoạt động , tư thế và tình trạng đau
      7. Thể loạn động / tăng động
      8. TLC lúc tăng lúc giảm
      9. Kèm theo múa vờn , múa giật
      10. Biểu hiện trẻ : lè lưỡi , chảy nhiều nước dãi , có thể bị điếc ở tần số cao
      11. Thể thất điều
      12. Ít gặp
      13. BH : RL thăng bằng và cử động điều hợp
      14. Thể phối hợp
      15. thường là co cứng + thể loạn động
    2. Theo định khu tổn thương
      1. Liệt một bên
      2. 1 chi hay 1/2 người
      3. Liệt 2 bên
      4. >= 2 chi
    3. Theo mức độ nặng
      1. Dựa trên phân loại
      2. CN VĐ thô
      3. GMFCS ( Gross Motor Function Classification System )
      4. <2 t , 2-4 , 4-6, 6-12, 12-18
      5. Dáng đi
      6. Dáng đi liệt nửa người và thang dáng liệt 2 chi dưới
      7. Khả năng sd tay cho đồ vật hàng ngày
      8. MACS ( Manual Ability Classification System )
      9. 4-18 tuổi
      10. mini- MACS
      11. 1-4 tuổi
      12. CN giao tiếp hằng ngày
      13. CFCS ( Communication Function Classification System )
      14. Khả năng ăn uống
      15. EDACS ( Eating and Drinking Ability Classification Scale )
      16. Bổ sung việc ĐG toàn diện khả năng và hạn chế ở trẻ bại não
      17. Bảng phân loại
      18. III
      19. Đi lại với dụng cụ trợ giúp Cần xe lăn khi lên xuống dốc
      20. Cầm khó khăn Cần giúp đỡ
      21. Giao tiếp với người quen
      22. Ăn uống hạn chế về tính an toàn , tính hiệu quả
      23. IV
      24. Phải dùng xe lăn
      25. Thao tác giới hạn trong ĐK quen thuộc
      26. Thỉnh thoảng giao tiếp với người quen
      27. Ăn uống hạn chế đáng kể về tính an toan
4. 4. Lượng giá
  1. 1. Cấu trúc & CN cơ thể
    1. LG thể chất
      1. Tầm vận động khớp , co cứng ( MAS) , loạn trương lực ( BAD ) , sức cơ , kiểm soát vận động chọn lọc
    2. Lượng giá ăn uống
    3. Lượng giá cảm giác
    4. Lượng giá đau
    5. LG dinh dưỡng
  2. 2. Hoạt động và sự tham gia
    1. LG VĐ thô
    2. LG VĐ tinh và CN chi trên
    3. LG lời nói và ngôn ngữ
    4. LG CL cuộc sống
  3. 3. YT môi trường
    1. LG rào cản của MT tại nơi ở , trường học , CĐ
5. 5. Can thiệp PHCN
  1. 1. Mục tiêu
    1. TH càng sớm càng tốt , toàn diện , cá thể hóa -> tối đa hóa khả năng , thích nghi cuộc sống
    2. Lấy BN và GĐ BN làm trung tâm
  2. 2. PP PHCN
    1. KThich phát triển VĐ thô và tập mạnh cơ
      1. Mốc PT : kiểm soát đầu cổ, lật, ngồi , quỳ, bò , đứng, đi, chạy
      2. CĐ nhỏ , TS cao cho đến khi mỏi cơ
      3. Tăng dần đề kháng -> nghỉ ngơi giữa BT => phối hợp kích thích điện
    2. Kiểm soát TLC
      1. Thể co cứng
      2. Tiêm botulinum toxin A
      3. Bơm baclofen trong màng tủy
      4. Thuốc ( baclofen , diazepam hay tizanidine )
      5. ĐB co cứng 2 chi dưới : PT phá hủy rễ CS lưng chọn lọc
      6. Bại não có RL TLC toàn thể
      7. Thuốc ( baclofen , haloperidol, , L dopa , 4bena hay benzhexol )
    3. Điều trị co rút
      1. Bó bột tăng tiến
      2. CĐ : co rút mô mềm AH CN hoặc thay đổi sinh cơ học
      3. Hiệu quả ngắn hạn và đòi hỏi TH nhiều lần
      4. Nẹp chỉnh hình
      5. Duy trì tầm VĐ khớp
      6. Hỗ trợ chức năng
      7. Tăng cường CN VĐ ( nẹp cổ bàn chân , nẹp duỗi cổ tay )
      8. Nẹp tư thế : duy trì tư thế GP và tầm vđ quanh khớp ( nẹp CS , nẹp dạng khớp háng)
      9. Kéo giãn bằng tay
    4. PT CH
      1. Duy trì Cn , giảm đau , biến dạng thứ phát
      2. Loai PT dựa trên GMFCS và mong muốn GĐ
      3. Kéo dài cơ -> biến dạng xương -> chuyển gân -> ổn định khớp -> PT đĩa đệm
    5. Can thiệp dinh dưỡng
      1. Đường miệng dưới : khó nuốt , dưới sự TD của chuyên gia ngôn ngữ trị liệu
      2. Thất bại hoặc nuốt không an toàn : thông mũi- dạ dày hoặc ống thông dạ dày
    6. Can thiệp tăng cường HĐ CN cho chi trên
      1. VĐ trị liệu cưỡng bức
      2. Giữ Chi khỏe , chi yếu vđ
      3. Tập cả 2 tay
      4. Tập trung chức năng , NV cụ thể
      5. CĐ : > 12 tháng , có thể cử động hữu ý tay liệt , Điều khiển cử động, cầm nắm cơ bản , đáp ứng YC người HD
    7. Can thiệp tăng cường HĐ CN chi dưới
      1. Tập dáng đi
      2. GĐ đầu : thanh song song
      3. Dụng cụ dc cao và thấp
    8. Can thiệp trợ giúp giao tiếp sớm
      1. Giao tiếp sớm theo mốc
      2. NN trị liệu : giao tiếp , PƯ= ngôn ngữ , biểu cảm , cá từ , hành động , bảng ký hiệu , tranh ảnh
      3. KS hô hấp và phát âm : tạo âm thanh và từ
    9. Kiểm soát khác
      1. Đau : 75% trẻ bại não
      2. Do co cứng , loạn trương lực, hoặc thủ thuật y tế
      3. Điều trị thuốc hoặc nhiệt trị liệu
      4. Táo bón : 26-74%
      5. Động kinh : 25%
      6. Thuốc chống động kinh , PT hoặc chế độ ăn keto
      7. Bán / trật khớp háng : 1/3 trẻ bại não
      8. XD CT giám sát khớp háng -> PT , TD , can thiệp kịp thời
    10. Can thiệp MT xung quanh
bài 9 : PHCN cho BN tổn thương tủy sống
1. 1. Định nghĩa
  1. Tổn thương tủy sống
    1. 1 phần tủy sống bị tổn thương -> mất kiểm soát phần cơ thể tương ứng và HĐCN nhiều CQ
    2. BP phòng ngừa , thoải mái đón nhận , tăng cường vđ , độc lập trong hđ hằng ngày , tái hòa nhập CĐ
  2. Nguyên nhân
    1. DTH : 60% nam giới 15-35
    2. Chấn thuiwng ( 65% )
      1. TNGT thường gặp nhất , TN xe máy ( 48%) , té ngã ( 21%) , CT thể thao ( 14.6 % ) , hành hung tự tử 10-20%
    3. Do bệnh lí tủy sống
      1. Viêm tủy cắt ngang
      2. Xơ tủy rải rác
      3. U tủy sống
      4. Lao cột sống
      5. Bệnh mm và huyết khối mạch tủy
    4. Do bẩm sinh
      1. Nứt đốt sống
    5. Do thầy thuốc
      1. PT tim mạch
      2. X- quang cản quang
      3. Sơ cứu ban đầu thiếu kinh nghiệm
  3. Cơ chế
    1. Động năng của vết thương
    2. Chấn thương chèn ép TK-MM tủy -> xuất huyết , viêm , nhồi máu
2. 2. Chẩn đoán
  1. LS
    1. GĐ choáng tủy
      1. ĐN : mất hoàn toàn tạm thời tất cả hoặc hầu hết HĐ PX tủy tại mức tổn thương và dưới mức thương tổn
      2. Biểu hiện
      3. Liệt mềm hoàn toàn dưới mức tổn thương
      4. Mất hoàn toàn cảm giác nông và sâu dưới mức tổn thương
      5. Mất PX gân xương , Babinski -
      6. Đại tiểu tiện không tự chủ
    2. GĐ hồi phục
      1. Xuất hiện DH TK ( PX, VĐ, CG ) dưới mức tổn thương
      2. Biểu hiện tùy vị trí, mức độ tổn thương
      3. HC liệt tứ chi , 2 chi dưới , RL cảm giác , RL cơ tròn , RL dinh dưỡng , RL TK thực vật
  2. CLS
    1. XN máu : CTM , CRP , SHM ,
    2. Dịch não tủy : viêm tủy
    3. X- quang CS : gãy xương CS
    4. CT scan , CHT : HA tổn thương CS và tủy sống
    5. Chụp cản quang bao rễ TK
    6. Đo niệu động học : BQ TK
    7. Xn khác : ĐTĐ , SA tim , Doppler mạch
3. Phân loại
  1. Theo mức độ tổn thương
    1. Tổn thương hoàn toàn
      1. Không có CN vđ và cảm giác ở đoạn tủy cùng thấp nhất
    2. Tổn thương tủy không hoàn toàn
      1. CN VĐ , CG bảo tồn 1 phần dưới mức tổn thương
    3. HCLS
      1. HC tủy trung tâm
      2. HC central
      3. Người lớn tuổi , ngửa cổ quá mức
      4. Yếu chi trên
      5. HC Brown-Sequard
      6. HC BS
      7. tổn thương tủy 1 bên
      8. HC BS
      9. Cùng bên : Mất cảm giác thụ bản thể ( CG sâu )
      10. Đối bên : Mất CG đau và nhiệt
      11. HC tủy trước
      12. HC tủy trước
      13. Do CT 1/3 trước tủy
      14. hoặc ĐM tủy
      15. Mất CN
      16. Mất CG dưới mức tổn thương , vẫn giữ được thụ cảm bản thân
      17. HC tủy sau
      18. HC tủy sau
      19. hiếm gặp
      20. Liệt VĐ
      21. Mất CG
      22. HC nón tủy
      23. Liệt 2 chi dưới
      24. 1 số PX được bảo tồn
      25. RL CN bàng quang , đường ruột
      26. HC đuôi ngựa
      27. Teo cơ , mất trương lực
      28. Liệt 2 chi dưới
      29. Mất toàn bộ PX
  2. Theo ASIA
    1. A : hoàn toàn
      1. Mất hoàn toàn CG
      2. Mất CN VĐ kể cả khoanh cùng
    2. B : Không hoàn toàn
      1. Còn CG
      2. Không còn CN VĐ
    3. C : Không hoàn toàn
      1. Còn CG
      2. VĐ > 50 % số cơ thuộc bậc 1,2
    4. D: Không hoàn toàn
      1. Còn CG
      2. VĐ > 50% sô cơ từ bậc 3,4,5
    5. E : bình thường
  3. Theo QT về CN , khuyết tật và sức khỏe ( ICF )
    1. 3 GĐ
      1. Cấp
      2. Hồi phục
      3. Tái hòa nhập CĐ
4. 3. Hậu quả
  1. VĐ tiết niệu
    1. Tiểu tiện không tự chủ
    2. Tăng nguy cơ sỏi thận, NT tiểu , BQ , viêm đài bể thận
  2. VĐ đường ruột
    1. Bụng chướng , đầy hơi , tắc ruột
    2. Tiêu chảy , táo bón
    3. Ăn không ngon , tiêu hóa kém , sỏi mật
  3. VĐ hô hấp
    1. Tổn thương cổ cao -> SHH do yếu cơ hoành , thành ngực , thành bụng
  4. VĐ tim mạch
    1. Hạ HA và mạch chậm , RL giao cảm PX , phù chi dưới
    2. Tắc mạch
  5. VĐ co cứng
  6. VĐ tình dục
    1. 90% không xuất tinh
    2. Không cương lâu
  7. Đau
    1. GĐ cấp : đau do vết mổ , CT CS
    2. Đau do nguyên nhân TK ( đau ở vùng mất CG , đau phần chi )
  8. Tâm lí
    1. Gánh nặng -> cáo gắt
  9. GD và nghề nghiệp
    1. Không muốn tiếp tục học
    2. Người lớn : cần hướng nghiêp
  10. VĐ GĐ và XH
    1. VĐ khó khăn -> không tham gia hđ
5. 4. Lượng giá PHCN
  1. Cấu trúc - CN
    1. VĐ , CG theo thang ASIA
      1. Thử cơ = tay 10 nhóm cơ , CG nông , CS Hậu môn
      2. Trương lực cơ thang Ashworth cải biên MAS
    2. CN HH
      1. Cơ hoành , cơ gian sườn thông qua việc QS bệnh nhân, PT thông khí , kiểu thở
      2. ĐG kkhar năng ho
    3. Da màu sắc
      1. Tiểu tiện không tự chủ , co cứng , VĐ dinh dưỡng -> tăng NC đè ép
      2. Thang điểm Braden dự đoáng nguy cơ loét
      3. Thang dựa trên 6 dấu hiệu
      4. Nhận thức , CG , ấm , hđ , di chuyển , dinh dưỡng , ma sát hay biến dạng
      5. Các vùng tì đè
      6. Nằm ngửa
      7. Chẩm
      8. X. bả vai
      9. Đốt sống
      10. Gót chân
      11. Khuỷu
      12. X. cùng cụt
      13. Sấp
      14. tai
      15. vai
      16. Mào chậu
      17. Mặt lưng bàn chân
      18. SD nam
      19. x. bánh chè
      20. Nghiêng
      21. tai
      22. vai
      23. MCL xương đùi
      24. Mắt cá ngoài , trong
      25. Đầu x mác
      26. X, bánh chè
  2. HĐ và sự tham gia
    1. LG KN vận động
      1. SCIM , thang điểm thăng bằng tĩnh và động ( thang Berge ) , KN sử dụng xe lăn , KN và tốc độ đi nộ
    2. LG KN SH hằng ngày
      1. Thang điểm DDG Chức năng- FIM
      2. Tự CS , sinh hoatj hằng ngày
  3. YT ngoại cảnh
    1. MT nhà , CĐ , làm việc
    2. TS tâm lý , thói quen
6. 5. Điều trị
  1. PHCN GĐ cấp
    1. Mục tiêu
    2. BP y học - điều dưỡng
      1. CS đường tiết niệu
      2. Đặt thông tiểu 4h / lần
      3. TD lượng nước tiểu hằng ngày
      4. Uống nhiều nươc ,ăn trái cây axit hóa NT
      5. Đo niệu động học khi Bn qua GĐ choáng tủy và không có Nhiễm trùng
      6. Phát hiện NT : tiểu đục , nhiều cặn , màu đỏ , có mủ kèm theo , hôi tanh khó chịu
      7. KSoát đau
      8. Thuốc giảm đau , thuốc giãn cơ
      9. Kích điện bằng dòng TENS , chườm lạnh , VĐ nhẹ nhàng , tăng cường sức mạnh cơ
    3. Phòng ngừa thứ phát
      1. Tắc mạch do huyết khối
      2. VĐ thụ động
      3. SD máy nén ép khí
      4. Phòng ngừa thuốc chống đông cho BN có YTNC
      5. Co rút biến dạng khớp
      6. Đặt đúng tư thế BN
      7. Đầu - thân thuận lợi để bảo vệ vết mổ và CS sau PT
      8. Đặt gối kê thân , chân , tay
      9. Chống co rút , biến dạng khớp
      10. Dụng cụ hỗ trợ hoặc nẹp chỉnh hình
      11. Giữ bàn chân tư thế vuông góc hạn chế bàn chân thuồng
      12. 2 đùi tách xa nhau
      13. Phòng co rút cơ khép háng
      14. Chêm lót xe lăn
      15. Tránh biến dạng CS
      16. Băng bàn tay = băng chun tư thế nằm
      17. Tránh mất chức năng do co rút nhóm cơ duỗi các ngón
      18. tầm vđ khớp thực hiện 1-2l/ ngày
  2. PHCN GĐ hồi phục
    1. PHCN hđ và di chuyển
      1. Mục tiêu : Tăng sức mạnh nhóm cơ , độc lập tối đa KN di chuyển và đi lại TH tối đa các HĐ CN và HĐ sinh hoạt
      2. BT có kháng trở hoặc dụng cụ BT VĐ CN cho nhóm cơ chi trên và cơ thân mình của BN liêt 2 chi dưới
      3. BT VĐ CN trên giường : lăn trở , nghiên trái , nghiêng P
      4. Thăng bằng ngồi -> đứng -> SD di chuyển nẹp thanh song song, khung tập đi , nạch nạch, nạng khuỷu
      5. Xe lăn
      6. Mang nẹp
      7. CSĐ D
      8. Tư thế trị liệu
      9. Vai dạng 90 độ , tránh cứng khớp vai
      10. Cổ chân trung tính -> ngừa bàn chân thuổng và xoay ngoài khớp háng
      11. Kê cao chi trên ghế hoặc trên giường -> KT phù nề chân , cổ chân , vùng tỳ đè
      12. VĐ khi hết TG bất động
      13. TD huyết áp
      14. HD thay đổi tư thế chậm , thay đổi mỗi 2h , chịu lực luân phiên
      15. KK giãn cơ sau khi tập
    2. PHCN tiết niệu
      1. Mục tiêu : Đi tiểu 3-4l/ giờ , tránh rĩ tiểu , tránh nhiễm trùng , CS TK bàng quang , dựa vào XD RLCNBQ để XD CT
      2. Các BP
      3. Tập liệu BQ ( tiểu 2 lần , tiểu đúng giờ , tư thế tiểu , kích thích cơ học , co thắt cơ bụng )
      4. Tạo TQ tiểu tiện theo giờ ( TD tg và lập KH tiểu tiện mỗi 2-4h
      5. Tiểu 2 lần: sau khi đi tiểu , BN chờ thêm vài phút để đi tiểu -> giúp BQ giảm lượng nước tiểu tồn luuw
      6. KS tự chủ khi đi tiểu -> tư giãn , hít thở sâu ( làm hđ khác ) để quên nhu cầu tiểu thiện
      7. CS điều dưỡng
      8. LG nước tiểu ( TS và SL )
      9. So sánh xuất nhập
      10. HD đặt thông tiểu cố định , ép bụng , CS vết mổ
      11. Phát hiện cầu BQ và cách xử trí
      12. HD Bn đặt thông tiểu cách quãng hoặc cố định tại nhà , TD nhật kí tiểu và phát hiện BC
    3. PHCN đường ruột
      1. Mục tiêu : lập TQ đại tiện thông qua PX có ĐK ở 1 thời điểm trong ngày
      2. BP hồi phục
      3. Dựa trên PX dạ dày ruột 1 h sau ăn và tư thế ngồi giúp VĐ ruột dễ dàng nhờ trọng lực và xoa bóp vùng bụng TG : 5-10p/l x 1-2l/ngày
      4. Thiết lập CT đại tiện hằng ngày
      5. KT cơ học - xoa bụng
      6. Nước ép mận
      7. Thuốc làm mềm phân
      8. KT hỗ trợ : động tác chống đẩy , ngồi gập người về phía trước , nhón gót nhẹ ( gót > hông )
      9. CS điều dưỡng
      10. QS tình trạng chướng bụng
      11. HD người nhà bơm rữa và thụt tháo phân
      12. CĐ ăn giàu chất xơ , hạn chế thức ăn đầy hơi , phân lỏng hoặc táo bón , thức ăn nhiều dầu mỡ
      13. Hạn chế nước ép nhỏ và thức uống cà phê
      14. Quản lý thuốc nhuận tràng , thuốc kháng acid
    4. PHCN cơn RL PX tự động tủy
      1. Tổn thương tủy từ T6 trở lên -> XH THA kịch phát + đau đầu , đổ mồ hôi, nhịp tim nhanh
      2. Ng . nhân : do BQ quá căng , ứ phân, đau , NT tiết niệu , sưng nề chân do tắc TM sâu
      3. Can thiệp
      4. THA cao khi đnag nằm
      5. Ngồi dậy và thả 2 chân ngoài cạnh giường
      6. ĐO HA mỗi 5p
      7. Nới lỏng quần áo chật, giày vớ
      8. Tìm Ng. nhân gây RL PX thực vật
      9. HA tâm thu > 150 mmHG , HA tâm trương > 100mmHg -> thuốc hạ áp ( nitroglycerin, nifedipin, captopril )
      10. GD BN TD HA
    5. Điều trị đau
      1. Đau mạn kéo dài ( 48-94% )
      2. Phân loại : đau TK , đau tiếp nhận , đai NN khác , đau không rõ nguyên nhân
      3. Mục tiêu : giảm đau , lượng giá , điều trị LQ trầm cảm , RL giấc ngủ và căng thẳng
      4. BP PHCN
      5. Loại bỏ ng nhân gây đau khác
      6. Dùng điện TENS, xoa bóp , thuốc chống trầm cảm , thuốc giảm đau ngoài màng cứng
    6. -O- PHCN co cứng
      1. Cu cứng xuất hiện sau GĐ sốc tủy
      2. Do tổn thương noron vđ trên
      3. Mục tiêu : cải thiện tình trạng co cứng
      4. BP PHCN
      5. Vật lí trị liệu : kéo dài cơ hđ quá mức hoặc duy trì CD cơ trong co cứng cục bộ ( Điện trị liệu , kích thích điện CN , nhiệt lạnh, nhiệt nóng )
      6. Vận động trị liệu :( đặt tư thế đúng , BT tầm vđ , tập có kháng trở )
      7. KT Bobath = mẫu ức chế PX và PX ức chế tư thế để ngăn vđ không bình thường -> học lại các mẫu vđ
      8. Dụng cụ chỉnh hình : nẹp cứng , bó bột , nẹp động -> kéo giãn cơ , hỗ trợ hđ, di chuyển , sinh hoạt
      9. Thuốc : baclofen , diazepam
      10. ĐT khác : PT TK , tiêm botulinum, phenol, đặt bơm baclofen nội tủy
      11. CS điều dưỡng
      12. HD tư thế đúng , chêm lót BN để phòng ngừa co cứng và co rút
      13. Giữ VS vùng da co cứng
      14. Quản lý thuốc giãn cơ và thuốc chống trầm cảm
    7. PHCN tình dục
      1. Thuốc hoặc VL trị liệu
    8. Hỗ trợ tâm lý
  3. GĐ hòa nhập CĐ
    1. Mục tiêu : thích nghi với gđ và cđ , hướng nghiệp
    2. BP : Tạo ĐK nhà cửa , hạ tầng -> để BN đi lại , di chuyển dễ dàng
    3. Hướng nghiệp , đào tạo nghề , tìm việc
    4. KK tham gia CLB , hội nhóm
Bài 10 : PHCN LIỆT NỬA NGƯỜI DO ĐỘT QUỴ NÃO
1. 1. YTNC và cơ chế bệnh sinh
  1. 0. Định nghĩa
    1. Đột quỵ
      1. RLCN não ( khu trú hay toàn thể ), phát triển nhanh, kéo dài > 24h, ng nhân do mm
      2. Hậu quả: liệt 1/2 người, tử vong
  2. YTNC
    1. Không thể thay thế
      1. Nữ > Nam
      2. Da đen> vàng> trắng
      3. Tuổi > 55
      4. Kiểu gen Mendel , nhiều lô cút gen
    2. YT có thể thay thế ( cá nhân )
      1. THA
      2. RL lipid máu
      3. RL nhịp tim
      4. Bệnh van tim
      5. PT tim
      6. Thận mạn
      7. ĐTĐ
      8. Ngưng thở khi ngủ
      9. Hematocrit cao
      10. Viêm mạn tính
      11. Đau đầu Migranie
    3. YT cơ có thể thay thế (MT )
      1. Chế độ ăn
      2. LS ít vận động
      3. RL giấc ngủ
      4. Trầm cảm
      5. Lạm dụng thuốc ngừa thai
      6. Điều trị hocmon
  3. Cơ chế bệnh sinh
    1. Nhồi máu não ( 80-85%)
      1. Giảmtưới máu não , huyết khối , tắc mạch, thuyên tắc mạch, thiếu máu
      2. Dừng hđ : thiếu oxy 60-90s
      3. Chết não vùng : thiếu oxy> 3h
      4. Tổn thương bó tháp : sợi trục vận động đối bên -> liệt nữa người
    2. Xuất huyết não ( 10-15%)
      1. THA , phình động mạch, rò ĐM
      2. Có thể sau NM não , tổn thương mô não
      3. Hiệu ứng khối tương tự như NM não
2. 2. CĐ liệt nửa người do đột quỵ
  1. Lâm sàng
    1. Trchung khởi phát
      1. Đột ngột RL ý thức ( XH não )
      2. Nhức đầu dữ dội ( XHN dưới nhện )
      3. NM não do huyết khối -> tiến triển theo nấc
      4. Xảy ra nhanh chóng ( NM não )
    2. Tr chứng LS
      1. Yếu liệt 1/2 người
      2. Dị cảm
      3. Mất thị giác/ nhìn đôi
      4. Thay đổi giọng nói
      5. Thất điều
      6. Chóng mặt
      7. Mất trí nhớ, vô cảm, khó đọc - nuốt , thở rít TQ , HC nói nước ngoài , múa vung ngửa người, HC bàn tay ngoài hành tinh, lú lẫn , ý thức thay đổi
    3. Tại CĐ ( BE FAST)
  2. CLS
    1. CT scan -> XHN
    2. MRI khuếch tán
      1. 90 % NMN , phân biệt với ng nhân khác ( Đk , đau đầu migraine, khối u , viêm não, áp xe, xơ cứng rải rác
3. 3. Lượng giá PHCN cho BN liệt 1/2 người
  1. VLTL
    1. CN hô hấp
    2. Trương lực cơ
      1. Ashworth có điều chỉnh
    3. Sức cơ
    4. Sự thẳng trục cơ thể
    5. Đo tầm VĐ khớp
    6. VĐ chức năng
      1. Thang đo Barthel
      2. Chú ý ĐG các động tác bù trừ
    7. CG nông, sâu , giác quan
    8. LG thăng bằng tĩnh và động
      1. LG thăng bằng Berg, BEST, mini-BEST
    9. LG khả năng di chuyển
      1. 6 MWT , 10 MWT ( 6p , 10p )
    10. LG MT xung quanh và nhu cầu sử dụng
  2. HĐTL
    1. LG nhận thức
      1. Nhận thức Montreal (MoCa)
      2. Nhận thức Loewenstein LOTCA
    2. LG thị giác
      1. Sàng lọc phát hiện khiếm khuyết thi giác
    3. LG khả năng nhận cảm
      1. HC lãng quên thờ ơ bên liệt
    4. HĐ chi trên
    5. LG sinh hoạt hàng ngày
    6. LG cảm xúc và tâm lí
  3. Ngôn ngữ trị liệu
    1. CHức năng nuốt
    2. LG khiếm khuyết ngôn ngữ : Test Frenchay
4. 4. PHCN
  1. Các giai đoạn
    1. Subtopic 1
      1. GĐ cấp
      2. Mục tiêu GĐ cấp
      3. Ngăn ngừa các bc hô hấp do nằm lâu
      4. Tạo thuận nuốt, cấp đầy đủ dinh dưỡng
      5. Phòng ngừa loét do tỳ đè
      6. Ngừa phù, RL tuần hoàn
      7. Co thắt, rút cơ, cứng khớp bên liệt
      8. Duy trì TVĐ sức cơ bên lành
      9. Hạ HA tư thế
      10. PHCN di chuyển, chuyển đổi tư thế trên giường
      11. Kiểm soát tiểu độc lập (40-60%)
      12. Kiểm soát đại tiện độc lập ( 40%)
      13. PHCN
      14. VLTL hô hấp
      15. NNTL 72h, tư thế khi ăn-uống, điều trị RL nuốt 3l/ tuần
      16. Đặt tư thế tốt
      17. Xoay trở 2h/ lần, chêm lót tốt
      18. Kích thishc thụ thể các chi
      19. VĐ thụ động bên liệt
      20. VĐ chủ động cử động bên lành
      21. Huấn lueyej dịch chuyển, chuyển đổi tư thế trên giường
      22. Đặt thông tiểu ngắt quãng ( RL tiểu)
      23. Tập thói quen ăn uống, sử dụng tả
      24. GĐ hậu cấp( liệt mềm)
      25. Mục tiêu liệt mềm
      26. Ngừa BC hô hấp
      27. Kích thích thụ thể ở các chi
      28. Duy trì TVĐ, ngăn ngừa co rút các cơ, khớp, đặt tư thế tốt
      29. PHCN SH tại giường: bắc cầu, xê dịch, lăn lật, ngồi trên giường, chân ngoài giường
      30. GĐ cấp ( liệt mềm)
      31. VLTL hô hấp
      32. Nằm : tương tự GĐ cấp
      33. Ngồi : Sửa tue thế , chuyển trọng lượng, thăng bằng ngồi, dịch chuyển trên giường, tư thế ngồi, vận động trợ giúp, chủ động bên lành
      34. Đứng : cạnh giường, thăn bằng , VĐCĐ bên lành
      35. GĐ hậu cấp ( liệt cứng)
      36. MT liệt cứng
      37. Giảm co cứng, co ngắn
      38. Tăng sức mạnh cơ
      39. PHCN chi trên
      40. PHCN đi lại/ chi dưới
      41. PHCNNN
      42. PHCN SHHN
      43. PHCN trầm cảm
      44. PHCN nhận thức 3 tháng- 1 năm
      45. liệt cứng
      46. Tư thế trị liệu, Botox A, kéo giãn, nẹp, bột tăng tiến
      47. VĐ theo chức năng, đạp xe tại chỗ
      48. PNFF, HĐTL, thực tế ảo , VĐTL cưỡng bức, liệu pháp gương, kích thishc điện cơ CN, phản hồi sinh học
      49. PNF, tập máy chạy bộ, VĐTL, nẹp AFO, gậy 3 chân
      50. NN trị liệu, HL KN giao tiếp: chuyên sâu, cưỡng bức, kích thích từ xuyên sọ
      51. HĐTL: tắm rửa, ăn uống, mặc
      52. Thuốc trầm cảm
      53. Thuốc, sinh hoạt lành mạnh
    2. Một số VĐ khác
      1. Huyết khối TM sâu , thuyên tắc phổi (5%)
      2. Đau trung ương ( 2-8%)
      3. Bán trật khớp vai
      4. Động kinh ( 9-11%)
Bài 11 : PHCN GÃY XƯƠNG VÀ TỔN THƯƠNG MÔ MỀM
1. 0. Đại cương
  1. Gãy xương
    1. Gián đoạn về cấu trúc GP
    2. Trẻ em : gãy xương đòn, trên LC xương cánh tay, xg đùi
    3. Người lớn : cổ x đùi, đầu dưới x, quay
  2. Mô mềm
    1. Rách dây chằng
      1. Tổn thương làm rách, đứt DC khớp
    2. Đứt hoặc rách gân
      1. Đứt 1 phần : đau khi co cơ kháng trở
      2. Đứt hoàn toàn: không còn đau khi co cơ
    3. Đứt hoặc rách cơ
      1. Đụng dập cơ
    4. Đụng dập mô mềm
      1. Mô mềm bị bầm tím , chảy máu, phù nề
    5. RL chức năng chi, khớp, cơ
2. 1. Quá trình hồi phục tự nhiên
  1. Gãy xương
    1. Liền xương 4 GĐ
      1. 1. Pha viêm
      2. TG : 3 tuần , max : ngày thứ 3 -> ngày thứ 5
      3. TB tại ổ gãy giải phóng các YT hoạt hóa thành mạch -> tăng tính thấm, tăng lưu lượng máu (max 2 tuần sau CT)-> xuất hiện nguyên bào sợi
      4. 2. Tạo can xương
      5. TG: 1-4 tháng
      6. 2 GĐ
      7. Canh xương mềm
      8. 1-3 tuần đầu
      9. Tb gốc tạo mm tân tạo -> biệt hóa ( phụ thuộc : O2 thấp, sức căng giãn,YT kích thích phát triển -> nguyên bào sụn, nguyên bào sợi-> can sụn
      10. Nguyên bào xương: phát triển MT giàu oxy, ít bị căng giãn -> can xương cứng trực tiếp
      11. Can xương mềm: nhờ tổ chức hạt biến đổi tổ chức canxi hóa tạm thời ( gồm nguyên bào xương, nguyên bào sụn, hệ thống collagen) -> tạo các chất gian bào dạng xương và sụn ( sự khoáng hóa )
      12. Can xương cứng
      13. TB sụn + colaagen lắng đọng canxi nhằm tạo MT cho TB gốc biến đổi nguyên bào xương -> bè xương cứng ( sự cốt hóa )
      14. 3. Sửa chữa can
      15. Xương Havers thích hợp thay thế can xương cứng
      16. Dưới sự tác động của cơ học, nhờ hủy cốt bào và tạo cốt bào
      17. 4. Hồi phục hình thái xương ban đầu
      18. 1 - nhiều năm : chủ yếu ở trẻ em được PH hoàn toàn
  2. Lành mô mềm ( 3 GĐ)
    1. GĐ viêm ( 1-4 ngày)
      1. Sưng, nóng, đỏ đau. Tổn thương mao mạch và giãn mạch -> thu hút BC, đại thực bào
    2. GĐ tăng sinh ( 5-21 ngày)
      1. Sinh tổng hợp collagen III , chất nền như proteoglycan do các nguyên bào sợi
      2. Rìa co lại và collagen III được lắng đọng, hình thành mô sẹo
    3. GĐ sửa chưa ( 3 tuần - 1 năm)
      1. Sắp xếp sợi collagen, loại I 3 tuần sau CT, kéo dài 1 năm
3. 2. Chẩn đoán
  1. Gãy xương
    1. 3 triệu chứng chắc chắn
      1. Biến dạng, cử động bất thường, lạo xạo xương
    2. 3 trch không chắc chắn
      1. Đau, sưng nề, giảm hoặc mất cơ năng
    3. CLS
      1. X- quang: XĐ kiểu gãy, XĐ di lệch
      2. CT : u xương, gãy cổ x đùi
      3. MRI : CT cột sống, cổ x đùi
  2. Mô mềm
    1. Bệnh sử : vị trí, thời gian ,...
    2. Khám : cấp tính hay mạn tính . SƯng đau . ĐG tầmVĐ khớp , TK Cơ . trục chi
    3. CLS : X-quang
4. 3. Lượng giá
  1. Vai trò vật lí trị liệu
    1. Cần có sự tạo ép và giảm độ căng giãn để mô hạt -> can xương
    2. Bất động chặt chẽ ở di lệch thứ phát
      1. Khuyến khích vđ các khớp tự do, co cơ đẳng trường tất cả nhóm cơ
    3. Cử động chủ động giúp cục máu đông, chất dịch tiết do viêm không bị tổ chức hóa biến thành mô sợi.
    4. Cứng khớp, giới hạn TVĐ khớp là do mô sợi
  2. LG của xương gãy cần theo tứ tự
    1. 1. SK chung của bệnh nhân
      1. Tuổi, bệnh kèm, thuốc corticoid ( ƯC sự liền xương)
    2. 2. Vị trí gãy
      1. Gãy xương pham khớp -> ducjh khớp có chứa fibrinogen làm tiêu máu tụ, chậm thì đầu của QT liền xương
    3. 3. Mức độ chấn thương
      1. CT nhiều mô mềm -> chậm liền xương
    4. 4. Cách cố định
    5. 5. Đau
      1. Sưng, nề . TVĐ khớp, sức mạnh cơ vùng chi gãy
    6. 6. Tình trạng chịu trọng lực
    7. 7. Dụng cụ trợ giúp
    8. 8. Các vấn đề khác
  3. Biến chứng của gãy xương
    1. 1. Cứng khớp
      1. Nhiều ng nhân : dính màng hoạt dịch, xẹp bao khớp, co rút cơ, mặt khớp gồ ghề, chất tiết bị tổ chức hóa
      2. Ng nhân riêng từng khớp: dính cơ tứ đầu đùi, dính xương bánh chè, xơ hóa, vôi hóa bao khớp
    2. 2. RL tuần hoàn
    3. 3. Tổn thương TK
    4. 4. Teo cơ, yếu cơ
    5. 5. Viêm cơ cốt hóa
      1. Cốt hóa ngay trong cơ
    6. 6. Tổn thương gân và cơ
      1. Cơ và gân tổn thương -> hình thành mô sẹo -> ảnh hưởng đến sự co giãn gân cơ
    7. 7. Sai lệch dáng đi
      1. Chịu sức nặng trên bột : BN đi chân xoay ngoài
      2. Khớp gối bất động -> chân đu tới
    8. 8. Mất chức năng
      1. Da và cơ bị teo, mất tính đàn hồi, khớp cứng
      2. Thiếu vận động trong chi gãy
  4. LG mô mềm
    1. GĐ vieêm:0-4 ngày
      1. Viêm , đau, phù nề, co cứng cơ , TD khớp
    2. GĐ tăng sinh : 5-21 ngày
      1. Đau cuối tầm VĐ, giảm phù nề, giảm tràn dịch, co rút cơ, mô mềm, giảm CN tại chỗ
    3. GĐ sửa chữa : sau 21 ngày - hết đau
      1. Đau khi tác động, sau khi chịu kháng triwr
5. 4. Nguyên tắc PHCN sau tổn thương
  1. Sau gãy xương
    1. Vật lí trị liệu
      1. Vận động trị liệu
      2. VĐ chủ động+ nâng cao chi gãy -> giảm chất dịch phù nề
      3. Co cơ -> tăng lưu thông máu và bạch huyết
      4. Chủ động có trơ giúp : sự lựa chọn tốt nhất
      5. Tránh mô sẹo: cử động khớp tự do và co cơ tĩnh trong bột
      6. Tập đủ các BT : chủ động có trợ giúp, chủ động có kháng, vận động kéo giãn
      7. Hoạt động trị liệu
      8. Tăng chức năng khéo léo của chi gãy
      9. Nhiệt lạnh
      10. Giúp giảm đau, sưng
      11. Nhiệt nóng
      12. Tăng tuần hoàn, tăng phù nề -> không sử dụng GĐ đầu. GĐ sau có td giảm phù nề, giảm sự kết dính các mô sợi
      13. Xoa bóp
      14. Giảm đau, tăng lưu thông . Tránh sd GĐ đầu có thể gây di lệch xương gãy
      15. Kích thích điện
      16. Hồi phục lực cơ, tập cử động sau gãy xương
      17. Ngưng kích thích điện khi cơ đã hồi phục
    2. Nguyên tắc PHCN
      1. Điều trị bằng bột
      2. GĐ bất động : Tg cần cho liền xương
      3. GĐ sau bất động : tập luyện tăng tiến nhằm PHCN vận động sinh hoạt
      4. Điều trị bằng phẫu thuật
      5. GĐ viêm/ bảo vệ ( 2 tuần)
      6. GĐ VĐ có kiểm soát ( 2-8 tuần với chi trên) - GĐ tạo can xương
      7. GĐ vận động tăng tiến ( 6-12 tháng)
      8. Tạo can xương, sẹo, sd nhiệt nóng trước khi tập
      9. Tăng TVĐ, Cơ lực , điều hợp TK , HĐ CN bình thường
  2. Tổn thương mô mềm
    1. Nguyên tắc : tiến hanh sớm và tùy GĐ
    2. Mục tiêu và PP
      1. 1. GĐ viêm : 2-4 ngày
      2. Duy trì mô mềm, giảm phù, giảm đau ( VLTL), duy trì TVĐ khớp ( VĐ thụ động), Duy trì chức năng
      3. 2. GĐ tăng sinh : ngày 5 - 3 tuần : giảm viêm, còn đau, yếu cơ
      4. Duy trì mô mềm, giảm đau, giảm sưng, tăng dần vđ cơ( BT kéo giãn), mô mềm, khớp, tập mạnh cơ, duy trì sự nguyên vẹn Cn vùng lân cận
      5. 3. GĐ sửa chửa : 3 tuần -3 tháng
      6. Hết viêm. Cần thận trọng : mô sẹo bị kích thích hoặc quá căng giãn
      7. Giarm dâu do co rút, tăng TVĐ , tăng sức mạnh
BÀI 12 : PHCN CHO BỆNH NHÂN THOÁI HÓA KHỚP
1. 1. Đại cương
  1. TH khớp là
    1. Bệnh lí mạn tính ở CS cổ , TL, gối , háng và bàn tay
    2. Hậu quả cơ học và sinh học gây mất cân bằng tổng hợp và phá hủy
    3. TG mắc : 0,3 -0.5 % , 20% thoái hóa khớp
    4. VN có tỷ lệ mắc : 10.41% %
    5. Gây tình trạng khueets tật dứng thứ 4 ( VN) , thứ 6 ( toàn cầu )
  2. 1. Nguyên nhân
    1. YT hệ thống
      1. Yt di truyền ( 40-60% )
      2. YT thể trạng : tuổi , giới , BMI
    2. YT cơ học
      1. Tổn thương khớp , YT nghề nghiệp , yếu cơ, lỏng khớp , bất thường DC
      2. TS : phạm khớp , rách sụn chêm , tổn thương DC chéo trước . 12 % TH khớp háng và gối xảy ra sau CT
      3. Tập luyện thể thao cường độ cao, mang vác nặng, quỳ gối liên tục
      4. YT NC cao : yếu cơ tứ đầu đùi , tổn thương DC
  3. 2. Cơ chế bệnh sinh
    1. Lý thuyết cơ học
      1. YT cơ học -> tăng tải lực lên sụn , dưới sụn, khớp, đám collagen
    2. Lý thuyết TB
      1. Do tăng áp lwucj -> TB sụn giải phóng men tiêu hủy protein , mất chất cơ bản -> phá hủy sụn khớp -> tổn thương sụn không hồi phục
2. 2. Chẩn đoán
  1. Lâm sàng
    1. Đau khớp
      1. Sớm và chủ yếu
      2. Đau tăng khi vđ , mang vác nặng và giảm khi nghỉ ngơi
      3. Ban đầu đau 1 bên khớp vào buổi sáng , kèm nhiều vào ban đêm khi có viêm màng hoạt dịch
      4. Khó PB với đau trong tổn thương phần mềm cạnh khớp
    2. Cứng khớp
      1. Tg : 30p
      2. Sau buổi sáng, buổi tối hoặc sau TG ngừng vận động
    3. VĐ hạn chế
      1. Khi tổn thương sụn khớp và màng hoạt dịch -> BN khó khăn khi sinh hoạt
    4. Yếu cơ và teo cơ
  2. Khám là lượng giá CN
    1. Sưng khớp
      1. Do tràn dịch hoặc mọc chồi xương
      2. Dễ nhận biết ở khớp bàn tay , khớp gối
      3. Khó phát hiện : khớp vai, khớp háng
      4. Kèm đau khớp + lạo xạo khớp
    2. Biến dạng khớp
      1. GĐ muộn do mất cân bằng giữa cơ và DC quanh khớp
    3. DH kẹt khớp
      1. VĐ bình thường đột ngột đau và khó vđ
      2. Lượng giá có hạn chế duỗi khớp
    4. RL CN , hạn chế tầm vận động khớp ( cứng khớp , dính khớp)
      1. Yếu cơ : PP thử cơ bằng tay
      2. Giảm khả năng chịu trọng lượng cơ thể
  3. CLS
    1. XN máu v
      1. Khoông thay đổi
    2. XN dịch khớp
      1. < 1000 TB / mm3 , không thấy vi tinh thể
    3. X- quang
      1. Gai xương , hẹp khe khớp không đồng đều , đặc xương dưới sụn
      2. Mức độ tổn thương
      3. GĐ 0
      4. Không có THK
      5. GĐ 1 : (nghi ngờ)
      6. Hẹp khe khớp và gai xương
      7. GĐ 2( nhẹ )
      8. Gai xương rõ , hẹp khe khớp
      9. GĐ 3 ( TB )
      10. Nhiều gai xương , hẹp rõ , có điểm xơ xương dưới sụn , biến dạng đầu xương
      11. GĐ 4 ( nặng )
      12. Gai xương lớn , hẹp nặng , xwo xương dươi sụn nặng , biến dạng đầu x rõ
    4. CHT
      1. Ít lượng giá khớp ngoại vi
      2. : tổn thương đặc trung THK
      3. Thăm dò tổn thương thoái hóa CS có tổn thương đĩa đệm và hẹp ống sống
    5. SA khớp
      1. Tràn dịch khớp
    6. NS khớp
      1. ĐG tổn thương sụn , màng hoạt dịch , gai xương , sụn chêm -> CĐ THK
  4. CĐ XĐ
    1. Tiêu chuẩn CĐ thoái hóa khớp bàn tay theo ACR
      1. Đau / Cứng khớp
      2. + 3/4 triệu chứng
      3. Biến dạng 2 ngón tay , > 10 khớp chọn lọc
      4. Biến dạng 2 hoặc nhiều hơn khớp liên đốt xa
      5. Sưng nề < 3 khớp bàn ngón tay
      6. Biến dạng ít nhất 1 / 10 khớp chọn lọc
    2. Tiêu chuẩn CĐ thoái hóa khớp gối
      1. 1. Tuổi
      2. 2. Cứng khớp < 30p
      3. 3. Tiếng lạo xạo
      4. 4. Xương to ra
      5. 5. Đau trong xương
      6. 6. Không sưng nón
      7. 7. Tốc độ máu lắng < 40mm/ giờ
      8. 8. RF < 1/40
      9. 9. Dịch khớp : BC < 2000/mm3
      10. Đau khớp + 5/9
      11. Đau + X-quang gai xương + 1/3
      12. Đau + 3/6
    3. CĐ thoái hóa khớp háng
      1. Đau khớp háng +
      2. XOay trong háng >= 15 độc, Cứng khớp buổi sáng <= 60p Tuổi > 50 Đau khi xoay trong
      3. Xoay trong < 15o, gập háng < 115o hoặc VS <= 45mm/ giờ
      4. LS, X- quang XN
      5. Đau khớp háng nhiều ngày
      6. Gai xương ở rìa khớp háng hoặc ổ cối
      7. VS < 20mm/ 1 h đầy
      8. Hẹp khe khớp háng trên X- quang
3. 3. Lượng giá
  1. Cấu trúc và CN
    1. Thang CĐ đau dạng số ( NRPS )
    2. LG TVĐ thụ động/ chủ động khớp
      1. bằng thước đo TVĐ , hoặc các HĐ SH hằng ngày hoặc các HĐCN
    3. LG sức mạnh cơ/ sức bền
      1. Thử cơ truyền thống không phù hợp biến dạng khớp
      2. Thử cơ CN làm cơ xở xd mục tiêu
    4. Độ vững khớp ngoại biên và thân mình
    5. Thăng bằng tĩnh và động
    6. Lượng giá khả năng hiếu khí
      1. KT tình trạng tim mạch gắng sức
      2. KN 1 lần lặp lại tối đa :
    7. LG khả năng dịch chuyển/ chịu tải của CSTL
      1. Thoái hóa khớp háng
    8. LG CN khớp ở chi trên và CS cổ
      1. XĐ nhu cầu sd dụng cụ trợ giúp
    9. Thang điểm/ dụng cụ tùy chọn khác
      1. Hỗ trợ LG khả năng vđ của BN
  2. 2. HĐ và sự tham gia
    1. LG khả năng đứng
      1. Đứng trên 1 chân, đi lại (lên/ xuống cầu thang), đứng lên từ tư thế ngồi
    2. XĐ HĐ cầ tránh và bù trừ cho các CĐ khác
    3. LG khả năng thăng bằng khi chuyển thế bên lành, khi đứng và đi
    4. LG chất lượng chuyển thế trong hđ CN ( ngồi xuống, đứng lên, thay đổi vị trí , thay quần áo, lên xuống cầu thang )
    5. LG hđ cụ thể bị hạn chế trong làm việc, thể thao, giải trí
    6. LG khả năng sử dụng dụng cụ trợ giúp
    7. YT cá nhân ( các bệnh lí đồng mắc )
    8. YT môi trường
      1. TS GĐ mắc bệnh THK , MT nhà ở, nơi làm việc, hoàn cảnh, thái độ, sự trợ giúp
4. 4. Điều trị
  1. Nguyên tắc
    1. Cá nhân hóa, đa chuyên ngành , đa phương thức
    2. Tìm và điều trị nguyên nhân gây THK
    3. GĐ cấp cần nghỉ ngơi, điều trị thuốc , BP VL trị liệu
    4. Can thiệp PT với mục đích chỉnh sửa biến dạng
    5. Tư vấn GD bệnh nhân
  2. PHCN thoái hóa CS cổ - TL- háng, gối
    1. Subtopic 2
    2. PHCN
      1. Mục tiêu
      2. THCS cổ
      3. Giảm đau, giảm co rút co cứng cơ
      4. Chống Thoái hóa
      5. Phục hồi TVĐ CS cổ
      6. PH CNSH hằng ngày
      7. PH cơ , TK cánh ay
      8. Tư vấn GD BN
      9. Khớp háng- gối
      10. KS đau
      11. Ngăn ngừa bong gân, bảo vê khớp bị thoái hóa
      12. Cải thiện CN di chuyển
      13. Cải thiện HĐ CN
      14. HD GD BN về phòng ngừa , giảm YTNC
      15. Lưng-TL
      16. Giảm đau , giảm co cuwngscow
      17. Chống Thoái hóa
      18. PH TVĐ CSTL
      19. PH HĐ hằng ngày
      20. -O- Chèn ép rễ
      21. PT PHCN - GĐ cấp
      22. CS cổ
      23. Nghỉ ngơi tại giường, kê đầu bằng gói mỏng
      24. Không đỡ -> kéo giãn CS tư thế nằm trọng lượng 2-3kg / 5-7 ngày
      25. Duy trì lực cơ = gồng cơ và vđ chủ động
      26. Lưng- TL cấp
      27. Nằm nghỉ
      28. Nhiệt trị liệu
      29. VLTL : paraffin, túi nổng ẩm, sóng ngắn
      30. Khớp háng- khớp gối ( GĐ cấp )
      31. Nghỉ ngơi , không chêm dối dưới khei chân
      32. Bảo vệ khớp háng = đai, nẹp , HD tư thế hđ
      33. Sử dụng gây bên đối diện giúp tải liên khố đang thoái hóa
      34. Duy trì TVĐ nhẹ nhàng
      35. Tập gồng cơ tứ đầu đùi
      36. VĐ chủ động các khớp ngoài khớp tổn thương, khớp cổ chân tránh huyết khối
      37. BN nằm sấp 30-40p/l x 2 l/ ngày -> duy trì sức mạnh nhóm cơ duỗi hông và đạt gập hông >= 20 độ -> duy trì dáng đi bình thường
      38. PTPHCN -GĐ bán cấp và mạn tính
      39. CS cổ
      40. Nhiệt nóng trị liệu
      41. Giảm đau, giãn cơ , tăng TH
      42. PP : hồng ngoại, paraphin, bùn khoáng, từ trường
      43. Điện phân dẫn thuốc chống viêm giảm đau (Na Salicylat 3%) , SA hoặc SA dẫn thuốc
      44. Kéo giãn CS cổ với tư thế ngồi hoặc nằm ngửa : 10% TL ( 10-20p/ 1 ngày)
      45. BT VĐCS cổ, vai tay
      46. Dụng cụ chỉnh hình ( BN còn đau)
      47. Điều chỉnh MT làm việc, tư thế , thói quen
      48. Tâm lý trị liệu cho BN
      49. Chương trình tại nhà
      50. Tập BT kháng trở
      51. Tập BT hiếu khí
      52. Lưng- TL bán cấp và mạn
      53. HD đúng tư thế sinh hoạt
      54. Xoa bóp vùng lưng
      55. Giảm co cứng 2 bên cơ CS
      56. BT TVĐ khớp , BT tăng sức mạnh cơ thân mình, cơ thành bụng
      57. CT tập luyện tại nhà
      58. Tránh thư thế và TQ xấu
      59. KS cân nặng
      60. BT HD BN tự tập tài nhà
      61. Khớp háng - khớp gối ( GĐ bán cấp và mạn tính)
      62. VĐTL gồm BT VĐ có trợ giúp -> duy trì tầm VĐ khớp ( 1-2l / tuần khi tập với người GD và tăng dần mức độ BT ) :
      63. ( Đau khớp háng mức độ nhẹ ): tập BT chủ động có trợ giúp
      64. Tăng BT hiếu khí ( đi bộ, đạp xe, bơi lội) ( 30p/l x 5 ngày/ tuần ) ,
      65. Bt mạnh cơ ( hằng ngày hoặc 2 ngày/ tuần ) : ( duỗi- gập gối, dạng hông, )
      66. Kéo giãn các cơ co cứng
      67. BT tăng tính mềm dẻo khớp .
      68. Chống co rút cơ quanh khớp với nguyên tắc không tăng áp lực lên khớp đã và đang bị đau
      69. CĐộ : Phụ thuộc TQ SH, HĐ thể lực
      70. Thời gian : 8-12 tuần/ đợt
      71. ĐV tự tập độc lập
      72. Lợi ích của cac BT
      73. Bơi lội : giảm sưng khớp , giảm mức độ tải lên khớp
      74. Đạp xe : -> giảm áp lực khớp , các nhóm cơ ở chân
      75. Dụng cụ trợ giúp ( nạng, gậy) : tư thế thoải mái 45p -> chịu tải hoàn toàn 1h, 3-5l / mỗi tuần
      76. VLTL
      77. Sóng ngắn
      78. Nhiệt sâu -> tăng cường CH, chống phù nề, giảm viêm, giảm đau
      79. Kishc thihsc diện TK cơ
      80. Giảm đau, tăng CH, tăng dẫn truyền TK
      81. Song siêu âm hỗ trợ
      82. CT xơ sẹo sâu, chống viêm, giảm đau, tăng cường CH, tăng tái tạo tổ chức
      83. Laser
      84. Lành vết thương, td chậm
      85. Dinh dưỡng : cân bằng các chất , giàu canxi, giảm đường, tăng cường chất xơ, sd đạm thực vật
      86. Giảm cân, giảm tải trọng lên các khớp
      87. Tâm lí trị liệu